Pháp luật hiện hành quy định thế nào về hòa giải tranh chấp đất?
Khoản 1 Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định: “Nhà nước khuyến khích các bên tranh chấp đất đai tự hòa giải hoặc giải quyết tranh chấp đất đai thông qua hòa giải ở cơ sở.”
Tiếp đó, khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định: “Tranh chấp đất đai mà các bên không hòa giải được thì gửi đơn đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp để hòa giải.”
Theo quy định trên, hòa giải tranh chấp đất là thủ tục để các bên tranh chấp cùng trao đổi, trình bày ý kiến và được cơ quan có thẩm quyền hỗ trợ tìm hướng giải quyết trước khi đưa vụ việc ra cơ quan tài phán. Có thể hiểu đơn giản, đây là bước để Nhà nước tạo cơ hội cho các bên tự tháo gỡ mâu thuẫn mà chưa cần kiện tụng.
Trên thực tế, nhiều tranh chấp đất đai xuất phát từ việc sử dụng đất qua nhiều thế hệ, giấy tờ cũ không rõ ràng hoặc ranh giới thực tế thay đổi theo thời gian. Nếu các bên có thể ngồi lại trao đổi ngay từ đầu thì nhiều vụ việc hoàn toàn có thể giải quyết được mà không cần ra Tòa án. Đây cũng là lý do pháp luật vẫn ưu tiên thủ tục hòa giải tranh chấp đất trước khi giải quyết bằng con đường tố tụng.
Khi nào phải thực hiện hòa giải tranh chấp đất?
Không phải mọi tranh chấp liên quan đến đất đai đều bắt buộc phải hòa giải tại UBND cấp xã. Đây là điểm mà rất nhiều người dân đang nhầm lẫn trong thực tế.
Theo khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, đối với tranh chấp ai là người có quyền sử dụng đất thì hòa giải tại UBND cấp xã là điều kiện bắt buộc trước khi khởi kiện ra Tòa án.
Nói cách khác, những tranh chấp liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất như tranh chấp ranh giới đất, tranh chấp lấn chiếm đất, tranh chấp đòi lại đất hoặc tranh chấp xác định ai là người có quyền sử dụng hợp pháp đối với thửa đất thì bắt buộc phải thực hiện hòa giải tranh chấp đất tại địa phương trước.
Ngược lại, đối với các tranh chấp liên quan đến giao dịch dân sự về đất đai như tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, tranh chấp hợp đồng đặt cọc mua bán đất, tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất hoặc chia tài sản chung là quyền sử dụng đất thì pháp luật không bắt buộc hòa giải tại UBND cấp xã. Trong những trường hợp này, người dân có thể khởi kiện trực tiếp tại Tòa án có thẩm quyền.
Thủ tục hòa giải tranh chấp đất
Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 235 Luật Đất đai 2024, khi phát sinh tranh chấp đất đai mà các bên không tự hòa giải được thì người dân gửi đơn đến UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp để yêu cầu hòa giải.
Sau khi tiếp nhận đơn, UBND cấp xã sẽ tiến hành xác minh nguyên nhân phát sinh tranh chấp, thu thập giấy tờ liên quan đến nguồn gốc và quá trình sử dụng đất. Đồng thời, cơ quan này sẽ làm việc với các bên tranh chấp để ghi nhận ý kiến và chuẩn bị cho buổi hòa giải.
Khoản 4 Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định thời hạn thực hiện hòa giải tranh chấp đất không quá 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu. Đây là quy định nhằm tránh việc giải quyết kéo dài gây ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.
Kết quả hòa giải phải được lập thành biên bản theo đúng quy định pháp luật. Biên bản hòa giải sẽ ghi nhận đầy đủ thời gian, địa điểm hòa giải, thành phần tham dự, nội dung tranh chấp, ý kiến các bên và kết quả hòa giải thành hoặc không thành.
Nếu hòa giải không thành thì biên bản này sẽ là căn cứ quan trọng để người dân nộp đơn khởi kiện tại Tòa án đối với trường hợp pháp luật yêu cầu phải hòa giải trước.
Nếu người dân chưa hòa giải mà nộp đơn khởi kiện ngay, Tòa án có quyền trả lại đơn theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 do chưa đủ điều kiện khởi kiện.
Xem thêm: Tranh chấp đất đai giải quyết như thế nào
Thành phần tham gia hòa giải tranh chấp đất
Khoản 3 Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm tổ chức việc hòa giải tranh chấp đất đai tại địa phương.
Thông thường, buổi hòa giải sẽ có sự tham gia của đại diện UBND cấp xã, công chức địa chính, đại diện Mặt trận Tổ quốc, trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố cùng các bên tranh chấp. Trong nhiều trường hợp, địa phương còn mời những người từng biết rõ nguồn gốc đất hoặc người có uy tín tại khu dân cư tham gia hỗ trợ xác minh thông tin.
Sự tham gia của các thành phần này giúp việc hòa giải có thêm căn cứ khách quan, đặc biệt đối với các thửa đất đã được sử dụng qua nhiều năm nhưng giấy tờ không đầy đủ hoặc có sự thay đổi hiện trạng thực tế.
Người dân khi tham gia hòa giải nên chuẩn bị đầy đủ giấy tờ, tài liệu liên quan đến quyền sử dụng đất và trình bày rõ yêu cầu của mình. Đây là bước rất quan trọng vì nhiều thông tin được ghi nhận trong biên bản hòa giải sẽ tiếp tục được sử dụng khi vụ việc được đưa ra Tòa án giải quyết.
Như vậy, không phải mọi tranh chấp đất đai đều được quyền khởi kiện ngay ra Tòa án. Việc xác định đúng loại tranh chấp và thực hiện đúng quy trình pháp luật ngay từ đầu sẽ giúp người dân tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí và hạn chế rủi ro khi giải quyết tranh chấp đất đai.
Nếu bạn đang gặp khó khăn liên quan đến hồ sơ hòa giải tranh chấp đất, thủ tục khởi kiện hoặc cần luật sư hỗ trợ giải quyết tranh chấp đất đai nhanh chóng, hãy liên hệ ngay với Luật Ánh ngọc để được tư vấn cụ thể và bảo vệ quyền lợi đúng quy định pháp luật.