Pháp luật hiện hành quy định thế nào về hòa giải tranh chấp đất?
Khoản 1 Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định: “Nhà nước khuyến khích các bên tranh chấp đất đai tự hòa giải hoặc giải quyết tranh chấp đất đai thông qua hòa giải ở cơ sở, hòa giải theo quy định của pháp luật về hòa giải thương mại hoặc cơ chế hòa giải khác theo quy định của pháp luật.”
Tiếp đó, khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định: “Trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai quy định tại Điều 236 của Luật này.”
Theo quy định trên, hòa giải tranh chấp đất là thủ tục để các bên tranh chấp cùng trao đổi, trình bày ý kiến và được cơ quan có thẩm quyền hỗ trợ tìm hướng giải quyết trước khi đưa vụ việc ra cơ quan tài phán. Có thể hiểu đơn giản, đây là bước để Nhà nước tạo cơ hội cho các bên tự tháo gỡ mâu thuẫn mà chưa cần kiện tụng.
Trên thực tế, nhiều tranh chấp đất đai xuất phát từ việc sử dụng đất qua nhiều thế hệ, giấy tờ cũ không rõ ràng hoặc ranh giới thực tế thay đổi theo thời gian. Nếu các bên có thể ngồi lại trao đổi ngay từ đầu thì nhiều vụ việc hoàn toàn có thể giải quyết được mà không cần ra Tòa án. Đây cũng là lý do pháp luật vẫn ưu tiên thủ tục hòa giải tranh chấp đất trước khi giải quyết bằng con đường tố tụng.
Khi nào phải thực hiện hòa giải tranh chấp đất?
Theo khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai 2024, hòa giải tại UBND cấp xã là thủ tục bắt buộc trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền (UBND cấp huyện, cấp tỉnh, Tòa án nhân dân hoặc Trọng tài thương mại) giải quyết tranh chấp đất đai. Điều này có nghĩa là hầu hết các tranh chấp đất đai (bao gồm tranh chấp về quyền sử dụng đất, ranh giới, lấn chiếm, đòi lại đất, tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất, chia tài sản chung là quyền sử dụng đất...) đều phải qua bước hòa giải tại xã trước.
Tuy nhiên, không phải mọi tranh chấp liên quan đến đất đai đều bắt buộc phải hòa giải tại UBND cấp xã. Đây là điểm mà rất nhiều người dân đang nhầm lẫn trong thực tế. Theo khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, đối với tranh chấp ai là người có quyền sử dụng đất thì hòa giải tại UBND cấp xã là điều kiện bắt buộc trước khi khởi kiện ra Tòa án.
Nói cách khác, những tranh chấp liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất như tranh chấp ranh giới đất, tranh chấp lấn chiếm đất, tranh chấp đòi lại đất hoặc tranh chấp xác định ai là người có quyền sử dụng hợp pháp đối với thửa đất thì bắt buộc phải thực hiện hòa giải tranh chấp đất tại địa phương trước.
Ngược lại, đối với các tranh chấp liên quan đến giao dịch dân sự về đất đai như tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, tranh chấp hợp đồng đặt cọc mua bán đất, tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất hoặc chia tài sản chung là quyền sử dụng đất thì pháp luật không bắt buộc hòa giải tại UBND cấp xã. Trong những trường hợp này, người dân có thể khởi kiện trực tiếp tại Tòa án có thẩm quyền.
Tuy nhiên, kể từ Luật Đất đai 2024, xu hướng là mở rộng tính bắt buộc của hòa giải tại cơ sở để giảm kiện tụng. Nếu người dân khởi kiện mà chưa thực hiện hòa giải tại UBND cấp xã (đối với các trường hợp pháp luật yêu cầu), Tòa án sẽ trả lại đơn khởi kiện theo điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Thủ tục hòa giải tranh chấp đất
Khoản 2 và khoản 3 Điều 235 Luật Đất đai 2024 cùng Nghị định 102/2024/NĐ-CP hướng dẫn thủ tục hòa giải tranh chấp đất như sau:
- Nộp đơn: Các bên gửi đơn yêu cầu hòa giải đến UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp.
- Tiếp nhận và xử lý: Trong 03 ngày làm việc, UBND xã thông báo thụ lý (hoặc từ chối và nêu lý do). Thẩm tra, xác minh nguồn gốc đất, hiện trạng sử dụng, thu thập tài liệu liên quan.
- Thành lập Hội đồng hòa giải: Chủ tịch UBND cấp xã phải thành lập Hội đồng hòa giải tranh chấp đất đai.
- Tổ chức hòa giải: Thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày nhận đơn.
- Lập biên bản: Kết quả phải được lập thành biên bản, ghi rõ thời gian, địa điểm, thành phần, nội dung tranh chấp, ý kiến các bên và kết quả (thành công hoặc không thành). Nếu hòa giải không thành thì biên bản này sẽ là căn cứ quan trọng để người dân nộp đơn khởi kiện tại Tòa án đối với trường hợp pháp luật yêu cầu phải hòa giải trước.
Đây là bước quan trọng để Nhà nước tạo điều kiện cho các bên tự tháo gỡ mâu thuẫn trước khi phải sử dụng biện pháp tố tụng hoặc giải quyết hành chính có tính cưỡng chế.
Xem thêm: Tranh chấp đất đai giải quyết như thế nào
Thành phần tham gia hòa giải tranh chấp đất
Khoản 3 Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm tổ chức việc hòa giải tranh chấp đất đai tại địa phương.
Thông thường, buổi hòa giải sẽ có sự tham gia của đại diện UBND cấp xã, công chức địa chính, đại diện Mặt trận Tổ quốc, trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố cùng các bên tranh chấp. Trong nhiều trường hợp, địa phương còn mời những người từng biết rõ nguồn gốc đất hoặc người có uy tín tại khu dân cư tham gia hỗ trợ xác minh thông tin.
Sự tham gia của các thành phần này giúp việc hòa giải có thêm căn cứ khách quan, đặc biệt đối với các thửa đất đã được sử dụng qua nhiều năm nhưng giấy tờ không đầy đủ hoặc có sự thay đổi hiện trạng thực tế.
Người dân khi tham gia hòa giải nên chuẩn bị đầy đủ giấy tờ, tài liệu liên quan đến quyền sử dụng đất và trình bày rõ yêu cầu của mình. Đây là bước rất quan trọng vì nhiều thông tin được ghi nhận trong biên bản hòa giải sẽ tiếp tục được sử dụng khi vụ việc được đưa ra Tòa án giải quyết.
Như vậy, không phải mọi tranh chấp đất đai đều được quyền khởi kiện ngay ra Tòa án. Việc xác định đúng loại tranh chấp và thực hiện đúng quy trình pháp luật ngay từ đầu sẽ giúp người dân tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí và hạn chế rủi ro khi giải quyết tranh chấp đất đai.
Nếu bạn đang gặp khó khăn liên quan đến hồ sơ hòa giải tranh chấp đất, thủ tục khởi kiện hoặc cần luật sư hỗ trợ giải quyết tranh chấp đất đai nhanh chóng, hãy liên hệ ngay với Luật Ánh ngọc để được tư vấn cụ thể và bảo vệ quyền lợi đúng quy định pháp luật.
